U Vranju I okolini do sada su locirana tri „pasja groblja“ – na Ciganskom groblju, na mestu zvanom „Gložđe“ pokraj sela Bunuševca i ispod železničke stanice pored Južne Morave.
Egzekutori, tada mladi pripadnici OZNA, doskora su bili među živima i slobodno šetali Vranjem kao ugledni građani.
Info Vranjske po prvi put u javnosti objavljuju deo materijala, do skora držanog u strogoj tajnosti, o licima streljanim i sahranjenim po ozloglašenim „pasjim grobljima“ posle Drugog svetskog rata.
Reč je o svesci u kojoj je uredno vođena statistika o streljanjima, a koja je kasnije kolokvijalno nazvana “knjiga streljanih”.
Dokument do koga su došle Info Vranjske sadrži 45 imena lica ubijenih u Vranju, a na nivou Pčinjskog okruga taj broj iznosi 77 lica.
Streljanima je suđeno po raznim osnovama: Gestapo, SS trupe, bugarska policija, četnik Draže Mihajlovića, četnik Koste Pećanca, dezerter,špijun, nemačka vojska, belogardejac, agent, seoska opština pod bugarskom okupacijom, Srpska državna straža, nedićevci…
Neretko se iza tih osuda skrivala klasna i politička motivacija oličena u „grehu“ narodni neprijatelj – lice označeno kao protivnik komunističke vlasti što je, recimo, slučaj sa Tihomirom Stošićem, dedom Nenada Stošića, ranijim predsednikom SO Vranje.
Odluke o kazni donosila je većinom OZNA, ali i Komanda vranjskog područja, te štabovi VI brigade, Vranjskog i Kukavičkog odreda.
Likvidacije su vršene samo nekoliko dana nakon hapšenja, a neretko u istom danu, posle prekog suda.
Posebno je koban bio 7. oktobar 1944. godine, kada je streljano 18 lica, po odluci OZNA.
Na Ciganskom groblju su prema saznanjima Info Vranjskih streljani „saradnici okupatora“ i „narodni neprijatelji“, na “Gložđu” zarobljeni nemački oficiri i vojnici a pored Morave je grobnica 17 streljanih civila, među kojima je bila i žena u sedmom mesecu trudnoće.
U pokušaju da se ova tema bar donekle rasvetli, jula 2009. osnovana je Državna komisija za tajne grobnice ubijenih posle 12. septembra 1944. sa misijom da istraži, pronađe i obeleži sve tajne grobnice u kojima se nalaze ostaci streljanih posle tog datuma.
Međutim, Komisija je krajem 2012. ukinuta, pa se stalo na brojci od 59.554 streljanih lica, što svakako nije ni blizu tačnog broja, a tema streljanih u posleratnom komunističkom teroru vratila se na staus tabua.
Zašto i po čijoj političkoj volji je Komisija prestala sa radom, nepoznato je, pa tako „pasja groblja“, među njima i vranjska, ostaju u domenu nenaučne i neistorijske javne tajne.
G. M. A.
Pratite InfoVranjske.rs i na Facebook stranici portala.